Τα του Θεού τω Θεώ και τα του Καίσαρος τω Καισαρι

Ο διαχωρισμός «κράτους – εκκλησίας» είναι ένα θέμα, που συνεχώς βρίσκεται στο προσκήνιο, αλλά κανείς δεν τολμά ν’ αγγίξει σε βάθος και να δώσει ουσιαστική λύση. Άλλοι γιατί δε θέλουν στην πλάτη τους το «βαρύ» πολιτικό κόστος, άλλοι γιατί έχουν οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα, ενώ δε λείπουν και εκείνοι που θεωρούν πως δεν υπάρχει πράγματι τέτοιο θέμα.

Τα γεγονότα όμως, ως συνήθως, τρέχουν πιο γρήγορα από την όποια πολιτική θέληση των αντιπροσώπων μας στη Βουλή. Η ανάγκη απαλλαγής του Κράτους από την θρησκευτική επιρροή που ασκεί αυτή τη στιγμή, έστω και έμμεσα σε πολλές περιπτώσεις, η εκκλησία γίνεται ολοένα και πιο επιτακτική. Η ανάγκη για μια κοινωνία με δομές και θεσμούς απελευθερωμένους πλέον από τα θρησκευτικά «πρέπει» που επιβάλλονται καθημερινά στη ζωή μας είναι σημαντική.

Παρόλο που το άρθρο 13 του Συντάγματος αναφέρει ότι «Η ελευθερία της θρησκευτικής συνείδησης είναι απαραβίαστη», η πραγματικότητα στη χώρα μας είναι αρκετά διαφορετική. Καταρχάς το ίδιο το Σύνταγμα ορίζει πιο πάνω, με ρητό και εμφατικό τρόπο, ποια είναι η επικρατούσα θρησκεία (άρθρο 3), πριν ακόμα καλά καλά ορίσει τα ανθρώπινα δικαιώματα, δίνοντας την ίδια βαρύτητα που δίνει στον ορισμό του πολιτεύματος μας. Δυστυχώς όμως, το πρόβλημα δε σταματά μόνο στις διατυπώσεις.

Χωρίς να γίνεται φυσικά άμεση παραβίαση της συγκεκριμένης ελευθερίας, η καθημερινότητα μας είναι μπολιασμένη, σε πολλούς τομείς, με μία μονόπλευρη θρησκευτικότητα, η οποία αφορά μεν ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού, αφήνει αδιάφορο δε ένα εξίσου σημαντικό μέρος του, ίσως μάλιστα και να το εξοργίζει. Είναι άλλωστε δεδομένο, ότι η διαρκής σύγκρουση μεταξύ Ανατολής και Δύσης και το μόνιμο ρεύμα μετανάστευσης που υπάρχει από αλλόθρησκες χώρες προς την Ελλάδα, έχουν αλλάξει ριζικά τη σύνθεση της κοινωνίας μας.

Από την παιδική μας κιόλας ηλικία, βρισκόμαστε σε συνεχή τριβή με θρησκευτικά σύμβολα και τελετουργίες αδιάφορες προς εμάς και άσχετες με τις δραστηριότητες μας. Τα εικονίσματα και οι πρωινές προσευχές στα σχολεία, οι αγιασμοί και οι δημόσιες λειτουργίες, ο θρησκευτικός όρκος, δημιουργούν και ορίζουν ένα συγκεκριμένο πλαίσιο στο οποίο επιβάλλεται να ανήκει ο κάθε πολίτης. Από την άλλη, η έλλειψη τόπων λατρείας άλλων θρησκειών και η ταφή ως μοναδικός επίσημος και αναγνωρισμένος αποχαιρετισμός των νεκρών δείχνουν μία εντυπωσιακή αδιαφορία στα δικαιώματα αυτών που δεν επιθυμούν να ενταχθούν στην παραπάνω κατηγορία.

Διατηρείται έτσι ένα χάσμα που κάποτε εξυπηρετούσε τις εθνικές μας ανασφάλειες, όταν οι διαφορές αυτές παρέμεναν «ζωντανές» ως επί το πλείστον εκτός συνόρων ή στην χειρότερη περίπτωση σ’ ένα πολύ μικρό ποσοστό της βορειοανατολικής Ελλάδος.

Παράλληλα, οι εξάρσεις θρησκευτικής βίας σε πολλά μέρη του κόσμου, καθώς και η άγρια εκμετάλλευση τους από τους «σταυροφόρους της Δύσης» που ταυτίζονται με αυτές, δείχνουν έντονα, ότι το μέλλον μας επιφυλάσσει ακόμα πιο δύσκολες μέρες σε ότι αφορά τη συμβίωση ανθρώπων με διαφορετικά μεταφυσικά πιστεύω. Μια ώριμη, δίκαιη και ουδέτερη αντιμετώπιση του ίδιου του Κράτους ως προς τις θρησκείες πριν είναι πολύ αργά, μπορεί να θέσει τα απαραίτητα εκείνα θεμέλια, που θα κάνουν τις διαφορές αυτές πιο ήπιες και λιγότερο σημαντικές.

Το θλιβερό της όλης ιστορίας είναι, πως η διαιώνιση αυτής της πραγματικότητας είναι καλά κλειδωμένη από τα οικονομικά συμφέροντα και το πάθος για εξουσία των κεφαλών της εκκλησίας. Ασκώντας συνεχή πίεση και επιρροή, κρατούν γερά τη θέση που θεωρούν, ότι η θρησκεία πρέπει να κατέχει στη ζωή της Ελλάδας, από φόβο μη χάσουν δύναμη και περιουσία που κρατούν αιώνες τώρα. Ξέρουν, ότι ένας ξεκάθαρος και ουσιαστικός διαχωρισμός ρόλων, θα τους εξοστρακίσει και θα τους υποχρεώσει να αναλάβουν τα πραγματικά τους καθήκοντα, αυτά που αφορούν μόνο την πίστη των ανθρώπων.

Είναι πολύ σημαντικό να γίνει κατανοητό, ότι ένα ουδετερόθρησκο Κράτος δε σημαίνει απαραίτητα και ένα άθρησκο έθνος. Δείχνει όμως τον απαραίτητο και πρέποντα σεβασμό στα «πιστεύω» εκείνων, που είτε μετέχουν άλλης κουλτούρα, είτε θέλησαν να αναζητήσουν αλλού απαντήσεις για τα αιώνια ερωτήματα. Τους βοηθά να ενταχθούν και να γίνουν μέρος μιας κοινωνίας, που ναι μεν είναι στην πλειονότητά της χριστιανική, αλλά έχει το θάρρος να μην αφήνει κάτι, που θεωρητικά είναι προσωπική υπόθεση του κάθε ατόμου, να γίνεται εμπόδιο στην άνετη συμβίωση μας. Το κυριότερο όμως είναι, ότι μόνο έτσι μπορεί το Κράτος να προστατεύσει αντικειμενικά και αμερόληπτα το κυρίαρχο και αναμφισβήτητο δικαίωμα του κάθε πολίτη, το δημοκρατικό δικαίωμα της ελεύθερης πίστης.

(Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Centro" - τεύχος 5)

Δημοκρατικό Έλλειμα

Η Δημοκρατία είναι ένα ευαίσθητο και ασταθές πολίτευμα. Απαιτεί συνεχή επαγρύπνηση και εγρήγορση τόσο από τις Εξουσίες, όσο και από τους ίδιους τους πολίτες και τα μέσα έκφρασης τους. Ακροβατεί με δυσκολία αρκετές φορές πάνω σε λεπτές γραμμές που διαχωρίζουν τις ανθρώπινες αξίες και τα δικαιώματα του πολίτη από την εκμετάλευση, την καθοδήγηση και την καταπίεση.

Σε αντίθεση με άλλα χρόνια που η απειλή ήταν η πλήρης κατάλυση της Δημοκρατίας και η υποδούλωση της κοινωνίας στην θέληση των λίγων, οι τακτικές έχουν γίνει πιο υπόγειες και αθόρυβες. Με τεχνάσματα και προφάσεις, παρακάμπτονται αξίες, συνταγματικά δικαιώματα και εξουσίες όσο πιο ανώδυνα γίνεται, πολλές φορές υπό την κάλυψη ενός πιο θορυβώδους ζητήματος. Ένας πόλεμος ή ένα παγκόσμιο αθλητικό γεγονός που ενισχύει την αυστηρότερη αστυνόμευση ενός κράτους και το φακέλωμα των πολιτών. Μία οικονομική πολιτική που ροκανίζει τα θεμέλια του κράτους πρόνοιας. Μία διακρατική ένωση με οικονομικό χαρακτήρα χωρίς κοινωνική πολιτική ή συνταγματική θωράκιση. Υποσχέσεις για ευημέρια απαιτώντας θυσίες που τελικά έχουν μόνιμο χαρακτήρα.

Ταυτόχρονα ενισχύονται οι συνθήκες που οδηγούν τον πολίτη σε απογοήτευση, αδιαφορία και τελικά σε πλήρη απαξίωση από τα κοινά. Η συντήρηση ένος δαιδαλώδους γραφειοκρατικού συστήματος που αφοπλίζει τον άνθρωπο από τα δικαιώματα του. Η παραγκώνιση ιδεολογιών και πολιτικού λόγου ώστε η εξουσία να παραμένει στα ίδια χέρια. Η χειραγώγηση των μέσων μαζικής ενημέρωσης και της τέχνης με σκοπό τον έλεγχο της ροής των πληροφοριών και το καθημερινό σερβίρισμα τις ίδιας κονσέρβας με άλλη ετικέτα. Ο εγκλωβισμός του αυθορμητισμού της νεολάιας μέσα σε τυποποιημένες διαδικασίες εκπαίδευσης και έκφρασης που αντί να παράγουν ιδέες, περιορίζουν τη σκέψη και δημιουργούν απρόσωπους επιχειρηματίες. Η καλλιέργεια ενός κλίματος φόβου, ανασφάλειας σωματικής και οικονομικής με τη δημιουργία υποδειγματικών τεράτων (λαθρομετανάστες, διεθνείς τρομοκρατία, καταστροφολογία).

Το αποτέλεσμα έχει ήδη αρχίσει να πέρνει μορφή στις σκιές. Σαν σενάριο εμπνευσμένο από τις δυστοπίες των Κάφκα, Όργουελ και Χάξλεϋ, οι κοινωνίες περνούν σε ένα ολιγαρχικό και αυταρχικό καθεστώς κερδοσκοπικού χαρακτήρα. Ο πολίτης, πλήρως αφοπλισμένος και αδιάφορος, αδυνατεί να διακρίνει τον έλεγχο που ασκείται πάνω του μιας και ζει με την ψευδαίσθηση της Δημοκρατίας που του επιβάλλει το καθεστώς μέσα από τυπικές διαδικασιές που έχουν εκφυλιστεί και δεν εξυπηρετούν άλλο σκοπό πέρα από την παραπλάνηση του. Είτε συμμετέχει σε αυτές είτε όχι, το κάνει με αδιαφορία και μια ψεύτικη αίσθηση του χρέους, χωρίς να έχει πλέον συνείδηση του αποτελέσματος ή της ουσίας των πράξεων του.

Εφόσον στειρωθεί ο πολίτης ο δρόμος έχει ανοίξει για την πλήρη αποδυνάμωση και χειραγώγηση δημοκρατικών οργάνων είτε σε κρατικό είτε σε διεθνές επίπεδο. Ο ΟΗΕ, η Συνθήκη της Γενεύης,το Διεθνές Δίκαιο και οι κατά τόπους ανεξάρτητες δικαστικές αρχές ήδη έχουν δεχθεί τα πρώτα πλήγματα τους με προφάσεις και δικαιολογίες που φαίνεται πως προασπίζουν τα ιδεώδη της Δημοκρατίας αλλά στην πραγματικότητα αποτελούν μέρος της ίδιας της ψευδαίσθησης. Με εξαιρέσεις και επαναπροσδιορισμούς, τα ίδια τα οργάνα μετατρέπονται σε απλά σύμβολα και ανδρείκελα απαραίτητα για την διατήρηση της Δημοκρατίας ως απλή κάλυψη της πραγματικότητας.

Το Δημοκρατικό έλλειμα που δημιουργείται διεθνώς αποτελεί ίσως μαζί με την καταστροφή του περιβάλλοντος το πιο σημαντικό πρόβλημα που οι σύγχρονες κοινωνίες καλούνται να αντιμετωπίσουν. Η συνειδητοποιημένη συμμετοχή στα κοινά, η αμφισβήτηση και η πολύπλευρη και σφαιρική ενημέρωση είναι εφικτοί στόχοι για τον κάθε πολίτη, όχι όμως χωρίς προσπάθεια. Εάν υπάρχει και η ανάλογη υποστήριξη από τους ανθρώπους της επιστήμης, των τεχνών και των γραμμάτων, η κοινωνία μπορεί να αφυπνιστεί και να κλονίσει τα θεμέλια του Πύργου που ορθώνεται μπροστά στα μάτια της.

(Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Θροϊσμα" , τεύχος 7 - Έκδοση των Κατασκηνώσεων Χαρούμενα Παιδιά - Χαρούμενα Νιάτα)